تاریخ انتشار خبر: 29 شهريور 1393 - ساعت 08:23:45
نقد کتاب «معمای هویدا»

نقد کتاب «معمای هویدا»

کتاب «معمای هویدا»، نوشته عباس میلانی، پرداخته که در این نوشتار تحلیل و نقد دیدگاه‌های تاریخی ارایه شده در این کتاب مورد نقد و بررسی قرار گرفته و همچنین به محتوای کتاب و ادعاهای نویسنده درخصوص هویدا، محمدرضا پهلوی، و تحولات ایران در دوره پهلوی نگاهی خواهیم انداخت.@

کتاب «معمای هویدا»، نوشته عباس میلانی، پرداخته که در این نوشتار تحلیل و نقد دیدگاه‌های تاریخی ارایه شده در این کتاب مورد نقد و بررسی قرار گرفته و همچنین به محتوای کتاب و ادعاهای نویسنده درخصوص هویدا، محمدرضا پهلوی، و تحولات ایران در دوره پهلوی نگاهی خواهیم انداخت.

 

پیام کلی کتاب این است که هویدا، روشنفکر و متجددی بود که به منظور تعدیل رژیم پهلوی، به همکاری با آن رژیم روی آورد و امیدوار بود که با افزایش نقش طبقه متوسط، در درازمدت، شاه به تقسیم قدرت رضایت بدهد؛ اما جزمیت روشنفکران در مخالفت با محمدرضا شاه و اصلاح ناپذیر دانستن رژیم پهلوی، عدم انعطاف محمدرضا پهلوی نسبت به کاستن از استبداد سیاسی و تن دردادن هویدا به پذیرش نقش نخست وزیر گوش به فرمان شاه، باعث شد که هدف هویدا عملاً تحقق پیدا نکند. میلانی اذعان می کند که حمایت آمریکایی ها از کانون مترقی، حسنعلی منصور، و هویدا دقیقا به همین منظور صورت گرفت و بنا بود که کانون مترقی و فن سالاران عضو آن، برای انجام اصلاحات سیاسی در ایران جایگزین جبهه ملی شوند. میلانی برای جا انداختن چنین تصویری از هویدا، وی را با آب و تاب فراوان، روشنفکری فرهیخته معرفی می کند. از نظر او، شاه در زمینه های فرهنگی و اقتصادی، متجدّد و مروّج تجدد بود؛ اما به تجدد سیاسی، یعنی کاستن از اختیارات خود، تن در نمی داد. از نظر میلانی، سال های صدارت هویدا، سال هایی بود که شاه به شکل بی سابقه ای استقلال پیدا کرده بود و در مقابل بیگانگان و تمایلات توسعه طلبانه آنها ایستادگی می کرد. افزایش قیمت نفت، ایجاد ارتباط با بلوک شرق و احداث ذوب آهن، دلایل میلانی برای اثبات استقلال سیاسی رژیم پهلوی در دهه های چهل و پنجاه است. میلانی، برغم اشاره به تشدید سانسور و وجود شکنجه در دوره صدارت هویدا، با قلم پردازی و بزرگ نمایی عدم سوءاستفاده مالیهویدا، سعی دارد نقش او را در سانسور، شکنجه و کشتار مخالفان به حاشیه برده و در نهایت فقط، هویدا را از لحاظ اخلاقی از این حیث که قانون اساسی، در هر حال، نخست وزیر را مسئول کرده و مقصر می شناسد مبّرا نماید. میلانی به لطایف الحیل سعی دارد هویدا را به عنوان بخشی از یک سیستم معرفی کرده و تقصیرات را متوجه سیستم کند. برای بررسی صحت و سقم ادعاهای نویسنده «معمای هویدا»، به بررسی کتاب و موارد فوق الذکر می پردازیم:

 

1) نویسنده مدعی است که «هویدا فردی روشنفکر بود» (صص 63، 84 و 111)، «هویدا از فرهیخته ترین و باخردترین چهره های رژیم گذشته بود.» (ص 419). دلایلی که نویسنده برای اثبات ادعاهای مذکور می آورد، عبارت اند از:

 

«هویدا از نوعی جلای جهان وطنی برخوردار بود، به چند زبان مختلف تسلط داشت، به داشتن اندیشه های لیبرالی شهرت یافته بود...» (ص 41)، «هویدا و برادرش، هر دو، بی دین بودند.» (ص 58)، «در مدرسه فرانسوی بیروت که خود را میسیون لاییک می خواند، درس خوانده بود» (ص 61)، «برنامه درسی این مدرسه یکسره عرفی بود.» (ص 61)، «هویدا آثار مارکس را می خواند و به عنوان روشنفکر کافه نشین چپی مشهور بود.» (ص 64)، «به کتاب مائده های زمینی آندره ژید علاقه داشت.» در این کتاب، ژید به زبانی سخت سرکش و غیرمذهبی، هستی انسان را ارج می نهد، لذت طلبی را می ستاید، و بی پروا اعلان می کند که «دیگر به گناه ایمانی ندارم.» (ص 65). او به «بارون کلاپیک»، یکی از شخصیت های اصلی کتاب سرنوشت بشر که فردی نیست انگار و بسیار خوش گذران بود، علاقه داشت. (صص 67 و 68) کتاب هایی که می خواند تماما فرانسه، انگلیسی یا عربی بود و گاهی اوقات در منزل و به اصرار مادر، اشعاری فارسی می خواند. (ص 71) به اروپا به عنوان آغاز و پایان همه چیز می نگریست. (ص 74) در حلقه همیشه وسیع دوستانش، همواره چند نویسنده و روشنفکر هم به چشم می خورد. (ص 84) به فرانسه وابستگی فکری داشت و به ایران وابستگی عاطفی (ص 88) دلبسته مالرو، استراتی، فردریک نیچه، و آندره ژید بود. (ص 93)، با پرویز ناتل خانلری آشنا شد و از طریق او با بعضی از مهم ترین روشنفکران ایرانی آن زمان مرتبط گردید... وارد حلقه دوستان صادق هدایت شد... با هدایت مکاتبه داشت و برای او کتاب می فرستاد. (ص 107) با صادق چوبک نیز دوست بود... در دوره خدمت در دانشکده افسری، به اتفاق چوبک در دکه ای وُدکا می خوردند... همه عمر به صرف مشروبات الکلی علاقه داشت. بعدها اسکاچ [ویسکی] را جانشین وُدکا کرد. کم کم به شراب ناب فرانسه هم دلبستگی یافت و (ص 109) به ولتر و دیدگاه های او درخصوص مذهب، علاقه و اعتقاد داشت. مذاهب را لکه ننگ می دانست، از مذاهب رسمی نفرت داشت و «خداناشناسی قطعی» بود.... موقعی که مشروب می خورد، تندتر به مذهب حمله می کرد. (ص 109). او و چوبک آشکارا ایمانی به خدا نداشتند و منتقد جدی اسلام بودند. (ص 110)، خواننده محبوبش [نیز [هایده بود. (ص 116).

اینها تمامی شواهد میلانی برای اثبات روشنفکری هویدا بود. نویسنده، با تعریفی کلیشه ای از روشنفکران، می کوشد از هویدا متفکری بسازد که به قصد اصلاح، به خدمت پادشاه مستبدی درآمد که همانند هویدا فرانکوفیل و جهان وطن بود و «مانند او با مرکز ثقل مذهبی جامعه و فرهنگ آن زمان بیگانه بود». (ص 219) علاوه بر آن، این شاه مستبد به تجدد فرهنگی و هنری و اقتصادی اعتقاد داشت، و فقط قایل به تجدد سیاسی نبود. (ص 245). میلانی، خواسته یا ناخواسته، بر نکاتی انگشت گذاشته است که مشخصه های ارتجاع روشنفکری را می نمایاند. چگونه بر فردی می توان نام روشنفکر گذاشت که با فرهنگ خودی بیگانه است، دل در گرو غرب دارد، با رنج و آلام مردم خود آشنا نیست، عامل اجرایی سیاست های بیگانگان در کشور خود است، توجیه گر شکنجه، سانسور و کشتار مردم در رژیمی وابسته به بیگانگان است، معتقد به انجام کودتا و سرکوب گسترده انقلاب مردم علیه رژیم پهلوی است و....؟ آیا رفاقت و نامه نگاری با ناتل خانلری و صادق هدایت، مشروب خواری با صادق چوبک و دیگران، علاقه به آندره ژید و ولتر، خواندن رمان های غربی و... کافی است که از فردی نظیر هویدا شخصیتی روشنفکر بسازد؟ با این استدلال، باید پیشخدمت های کافه فردوس را که در جوار روشنفکران کافه نشین بودند و از آنان پذیرایی می کردند نیز روشنفکر خواند. برخلاف تعبیر و تفسیر رایج که آقای میلانی نیز مروّج آن است، روشنفکر فردی است خودآگاه که به عنوان وجدان بیدار جامعه خود، ضمن داشتن شناخت کافی و همه جانبه از اجتماعی که در آن زندگی می کند، راه های برون رفت از بحران ها و مشکلات را با تکیه بر سنت ها و هنجارهای مورد قبول و احترام جامعه ارایه می کند. با درد مردم آشناست و درمان را هم می داند. فرد از خود بیگانه ای نظیر هویدا و اسلاف او نظیر آخوندزاده، میرزا ملکم خان ناظم الدوله، میرزا آقاخان کرمانی و... بیشتر مستحق صفت «ارتجاع روشنفکری» هستند تا صفت «روشنفکری».

 

2) نویسنده مدعی است که هویدا از لحاظ مالی فردی منزه بود و هیچ گاه درپی جمع کردن ملک و دارایی برای خود برنیامد. نویسنده از فصل دوم، گام های اولیه را برای تطهیر هویدا از فساد مالی برمی دارد؛ آنجا که از قول هویدا می گوید: پدر و مادرم هنگام نشستن بر روی میز و صندلی به شکل غیرمتعارف می گفتند: «آرام باشید! آرام! این میز یا این صندلی مال ما نیست. مال دولت است.» (ص 56) و در جای دیگر: «دستان من نه به خون آلوده است،نه به بیت المال» (ص 436). «دو جنبه مهم از سلوک هویدا در این دوران [دوره نخست وزیری] تغییر نکرد: یکی، درستکاری مالی اش بود و دیگری تواضع ...» (ص 276).

 

«هویدا از محمد صفا، رئیس دفترش، خواسته بود میزان اجاره یکی از اتاق های دفتر نخست وزیری را تخمین بزند. کتاب ها و اسناد شخصی اش را در این اتاق نگاه می داشت. می گفت: «کارهای خصوصی ام را در این اتاق انجام می دهم. نمی خواهم هزینه آن را دولت بپردازد». (ص 270)

 

میلانی در ارائه تصویری زاهدانه از زندگی هویدا، چندان موفق نیست. در همان جایی که از پرداخت اجاره بابت یکی از اتاق های نخست وزیری از طرف هویدا صحبت می کند، می آورد: «به غذای فرانسوی دلبستگی خاصی داشت، ناچار آشپز ویژه نخست وزیری را برای گذراندن یک دوره آشپزی غذاهای گیاهی رژیمی فرانسوی به پاریس گسیل کردند.» (ص 270) هویدا هرچند ظاهرا چیزی برای خود جمع نکرد، اما از خرج کردن برای خود، وابستگان نسبی شاه و دوستان خود، هیچ مضایقه ای نداشت. پرویز راجی، یدا... شهبازی، مجمع بهاییان، تشکیلات فراماسونری، روشنفکران کافه نشین، لیلا امامی (همسر سابق هویدا) نهایت استفاده را از طریقهویدا از بیت المال می کردند. هویدا در پاسخ به ریخت و پاش ها و اختلاس های کلان در کشور می گفت: «نگران نباشید، اینها همه عوارض اجتناب ناپذیر رشد اقتصادی اند. در چشم انداز کل اقتصاد مملکت، این ریخت و پاش های جزئی اهمیتی ندارد.» (ص 275) هویدا که پرونده ای از موارد فساد و اقدامات خلاف قانون شاه و خانواده پهلوی گردآوری کرده بود، سیصد و پنجاه هزار دلار برای مخارج شخصی اشرف پهلوی به او می پردازد. (ص 325) ظاهرا سیصد هزار دلار از این مبلغ برای متقاعد کردن معشوقه اشرف به همسفری با شاهدخت، در اختیار خواهر شاه و رئیس هیئت نمایندگی ایران در اجلاس عمومی سازمان ملل گذاشته شده بود. (ص 325) هویدا معتقد بود که هر کسی را می توان خرید، منتها قیمت افراد فرق می کند: عالیخانی را با یک قیمت می توان خرید. (ص 279)، چوبک را به قیمتی دیگر. (ص 152)

 

حسین فردوست، رئیس سازمان بازرسی شاهنشاهی، گزارش جالبی از غارت بیت المال در دوره هویدا ارائه می دهد: «در دوران سیزده ساله نخست وزیریهویدا، همه می چاپیدند و هویدا کاملاً نسبت به این وضع بی اعتنا بود. در صورتی که یکی از مهم ترین وظایف رئیس دولت جلوگیری از فساد و حیف و میل اموال دولتی است. در هیچ زمانی به اندازه زمان هویدا، فساد گسترده نبود و چون او جلب رضایت محمدرضا را می طلبید، نمی خواست کسی، و در نهایت محمدرضا را از خود ناراضی کند و به همین دلیل نیز صدارت او طولانی شد. از سال 1350 تا سال 1357 تنها در بازرسی (قسمت تحقیق آن) 3750 پرونده سوء استفاده کلان تشکیل شد که عموما به دادگستری ارجاع گردید. من هر دو ماه یک بار از طریق افسر دفتر ویژه که مسئول پی گیری پرونده ها بود، پیشرفت کار را می پرسیدم. اصلاً پیشرفتی وجود نداشت و صفر بود. همه پرونده ها بر طبق دستور شفاهی نخست وزیر، به وزیر دادگستری بایگانی می شد... (خاطرات فردوست، ج 1، ص 266)

 

درخصوص عین الملک هویدا و سرداری ها، که دایی های هویدا بودند نیز، اسناد متعددی حاکی از سوءاستفاده های کلان مالی آنها وجود دارد که در جای خود به آنها اشاره خواهد شد. با توجه به ریخت و پاش های هویدا و استفاده ای که اطرافیان از او می کردند، ادعای سلامت وی از لحاظ اقتصادی چندان پذیرفتنی نیست. در پاسخ به این نکته که چرا هویدا چیزی برای خود نیندوخت، به نظر می رسد از فردی پوچ گرا (نیهیلیست) که دم را غنیمت می شمارد و تمام زندگی خود را به خوش گذرانی می گذارند، بیش از این انتظاری نمی رود. عباس میلانی، خود در برزخ بیروت، خصوصیات کلاپیک، شخصیت مورد علاقه هویدا را این گونه تشریح می کند: «دنیایی پر از رؤیا و دروغ داشت... کلاپیک را در عین حال می توان یک پوچ گرا نیز دانست. نزد او هیچ چیز واقعیت ندارد. همه چیز رؤیایی بیش نیست. از سویی، سودای تجمل در سر دارد و از سویی دیگر، میل و توانایی اندوختن ثروت را دارا نیست.» (ص 67)

 

3) مسئله دیگری که میلانی مطرح می کند، انفعال هویدا در پست نخست وزیری در مقابل اقتدار شاه و ایفای نقش تشریفاتی نخست وزیری است. نقطه مقابل این دیدگاه از آن سلطنت طلبان و شخص محمدرضا پهلوی است که مسئولیت امور و بحران های به وجود آمده را متوجه هویدا و دیگر دست اندرکاران می کند.

 

اما به نظر می رسد واقعیت رابطه شاه و نخست وزیر سیزده ساله اش فراتر از حیطه ای باشد که دو دیدگاه سابق الذکر بر آن تأکید می کنند. از یک طرف، باید اذعان کرد که با روی کار آمدن هویدا، روند خالی شدن مقام نخست وزیری از ظرفیت های قانونی خود تشدید شد. درواقع، با کنار گذاشته شدن دکتر علی امینی که در پی تعهد شاه به آمریکایی ها درخصوص انجام اصلاحات مورد نظر آنها صورت گرفت، شاه دیگر زیر بار نخست وزیر مقتدر نمی رفت. از سوی دیگر، وی مجبور بود اصلاحاتی را برای جلب نظر آمریکایی ها انجام دهد. مضافا اینکه در بین فن سالاران نوکیسه و بی ریشه ای که از صافی سفارت آمریکا و ساواک و دربار گذشته بودند، شخصیت مقتدری که بتواند در مقابل اقتدار شاه بایستد، وجود نداشت. چنین فضایی به بازیگر خاص خود نیاز داشت؛ بازیگری که ضمن ارضای جاه طلبی های شاه، با رعایت قواعد بازی، موقعیت خود را محکم کند، خواسته های خود را از زبان شاه جاری سازد و بدون این که حساسیت محمدرضا پهلوی را برانگیزد، به بسط حوزه نفوذ خود و اجرای سیاست هایی که به وی محول شده بود، مبادرت نماید. هویدا تمامی ویژگی ها را برای بازیگری در چنین شرایطی داشت. از این رو، سیزده سال بر مسند نخست وزیری باقی ماند.

 

هویدا، شخصیت غرب گرا و از خودبیگانه ای بود که به دنیایی دیگر تعلق داشت. هیچ علاقه ای به فرهنگ، مذهب و زبان کشور خود نداشت. وابستگی های خانوادگی و شخصی او به فرقه ضالّه بهائیّت، از او فردی ضدمذهب و بویژه، ضداسلام ساخته بود. وظیفه او و کانون ترقی، ادغام کامل ایران در نظام سرمایه داری بین المللی، با از بین بردن تمامی مظاهر مقاومت ملت ایران در مقابل غرب و مفاسد آن بود. به منظور پیش برد این سیاست، هویدا با اداهای روشنفکرانه و تماس با کانون های روشنفکری و دروغ گویی و فریب کاری، وظیفه تزیین ویترین رژیم شاهنشاهی را برای جذب طبقه متوسط و کسب مشروعیت برای رژیم پهلوی را برعهده داشت. ساواک نیز، به عنوان رکن اجرایی دیگرِ اصلاحات آمریکایی، وظیفه داشت که امنیت جریان گذار اقتصادی فرهنگی جامعه ایران را به سوی وابستگی مطلق به غرب تأمین کند. تجهیز و گسترش بی سابقه ساواک در این دوره و برخورد گسترده آن با گروه های مخالف، بویژه نیروهای مذهبی، که با اشراف هویدا و شاه صورت گرفت نیز، در همین راستا انجام شد. رابطه شاه و هویدا در این دوره، علی رغم وجود فراز و نشیب نامحسوس، از ثبات و پایداری برخوردار بود. تصویری که میلانی از هویدا ارائه می کند، به غلط این مطلب را القا می کند که هویدایِ تکنوکرات و پرشور، به منظور انجام اصلاحات اساسی، قبول مسئولیت کرد و مدتی نیز با شور و شوق انجام وظیفه نمود؛ اما سیستم و در رأس آن شاه، انگیزه های اصلاح طلبی را از او سلب نمودند و بعد از آن، وی به فردی توجیه گر و حافظ قدرت شخصی تبدیل شد. و چون معتاد قدرت شده بود، فقط می خواست خود در حوزه قدرت باقی بماند. نگاهی به برخی از صفحات معمای هویدا ما را در شناخت بهتر رابطه هویدا و شاه و نقش و مسئولیت هر یک، یاری می کند؛ واقعیتی که آقای میلانی برای تبرئه هویدا از آن می گریزد.

 

میلانی، در فصل یازدهم کتاب خود می آورد: «او [هویدا] به لحاظ درایت و تیزهوشی اش نیک دریافته بود که شاه تشنه تمجید و تکریم است... شکی نیست که درایت هویدا و شناخت دقیقش از روحیات شاه از سویی سبب می شد که با تمجیدات گاه غلوآمیزش از شاه، دوران صدارت خویش را تداوم بخشد، و از سویی دیگر، از این طریق به کیش شخصیت شاه دامن زند.» (ص 305) در جای دیگر می نویسد: «پایداری هویدا در مقامش دست کم تا حدی نتیجه این واقعیت بود که او نه تنها پذیرفته بود که ایران حکومتی یک نفره است، بلکه خود منادی و مبلغ این نظریه بود. بارها گفته بود که در ایران شاه شخص اول مملکت است و لاغیر. می گفت شخص دومی هم در کار نیست.» (ص 305)

 

میلانی در سقوط پمپئی می نویسد: «حزب ایران نوین، در اصل، به فرمان خود شاه تأسیس شد، اما در سال 1975 [1354] تشکیلاتی قدرتمند داشت و زیر نگینهویدا بود. جذابیت اصلی حزب این بود که، نردبان ترقی اعضایش بود. در عین حال، حزب، به وسیله بسط قدرت و نفوذ رهبران آن، بویژه هویدا، بدل شده بود. در سرتاسر مملکت، با نهادها و ادارات محلی رابطه ای تنگاتنگ داشت و در عین حال با دستگاه های امنیتی نیز در تماس نزدیک بود. حزب، مشاغل اداری دولتی فراوانی در اختیار داشت که در موارد مقتضی، اعضای خود را به عنوان پاداش، به این مقامات برگمارد. درواقع، این اواخر، تمام مشاغل مهم مملکت در اختیار اعضای حزب بود. این عوامل دست به دست هم داد و به حزب قدرتی واقعی بخشید... بی شک مهم ترین مصداق قدرت نهادینه شده هویدا، همان تسلطش بر تشکیلات حزب ایران نوین بود.» (صص 361، 362، 363)

 

با توجه به گستره نفوذ حزب ایران نوین و تسلط هویدا بر این حزب، سخن از تماشاچی بودن هویدا مضحک و بی پایه است. هویدا برای بسط قدرت خود، فقط به حزب ایران نوین و کانون های غربی آن اکتفا نکرد؛ مطبوعات عرصه دیگری برای تحکیم موقعیت و بسط نفوذ هویدا بود. میلانی می نویسد: «هویدا در آغاز صدارتش به جد می کوشید که روزنامه نگاران و سردبیران و ارباب مطبوعات را به سلک دوستان خود درآورد. اما در دوران دوم، سیاستی نو پیشه کرد. می خواست سردبیران مطلوب و مدافع دولت را همه جا مصدر کار کند.» (ص 295). بارزترین نمونه اقدام هویدا در این زمینه، انتصاب امیر طاهری، از عوامل هویدا، به سردبیری کیهان است.هویدا از طریق مطبوعات، هرکه را می خواست لجن مال می کرد و هر کسی را هم می خواست بالا می کشید. رکن دیگر بسط قدرت هویدا، تشکیلات ساواک بود. ساواک از لحاظ قانونی زیرمجموعه نخست وزیری بود، ولی هویدا ادعا می کرد که ساواک تحت کنترل او نبوده و شاه خود مستقیما بر ساواک نظارت می کرد. با توجه به روش هویدا که به آن اشاره شد، پذیرش این ادعا بسیار سخت است. پرویز ثابتی، فرد قدرتمند ساواک که خود از عوامل صهیونیست ها در ایران بود، به دست هویدا برکشیده شد. وی نیز مانند هویدا، بهایی زاده ای بود که راز و رمز کسب و حفظ قدرت را در وابستگی به بیگانگان یافته بود. توسط هویدا که خود در 1338 به ساواک پیوسته بود، مدارج ترقی را طی کرد و به یکی از قدرتمندترین و مخوف ترین چهره های زمان خود تبدیل شد. هویدا با ثابتی که مسئول امنیت کشور بود، جلسات مداوم هفتگی داشت. درخلال همین سال ها، شدیدترین و وحشیانه ترین شکنجه ها اعمال و مخالفان رژیم پهلوی سرکوب و کشتار می شدند. این ادعا که ثابتی و هویدا در ملاقات های خود، غیر از مسایل امنیتی، راجع به هر موضوع دیگری صحبت می کردند، خنده آور است. هویدا حتی در سال های پایانی رژیم پهلوی نیز معتقد به سرکوب مردم بود. مقاله اهانت آمیز نسبت به امام خمینی (ره) با نظارت و هماهنگی هویدا در زمان وزارت وی در دربار تهیه شد. (ص 381) طرح دولت وحدت ملی برای انحراف انقلاب مردمی و اسلامی ایران را هم او دنبال می کرد. (ص 387) هویدا معتقد بود که دولت ابتکار عمل را از دست داده و باید با قدرت نمایی کافی و لازم، اوضاع را آرام کند و از این آرامش برای آرایش مجدد نیروهای وفادار به رژیم بهره گیرد. (ص 389) هویدا از طرف داران تشکیل گروه ضربت برای سرکوب مردم بود. (ص 389). او در اواسط بهار 1357، حامل پیام ثابتی به شاه بود مبنی بر این که برای مدت کوتاهی عنان کار را به دست ساواک بسپارد تا آنها تدابیر لازم را برای سرکوب قیام مردم و آرام کردن کشور اتخاذ کنند. (ص 390) هنگام برکناری ثابتی، هویدا با تأسف می گفت: «به گمانم شاه دیگر دست از مبارزه برداشته.» (ص 392) آیا با این همه شواهد که در کتاب «معمای هویدا» نیز به آنها اشاره می شود، می توان پذیرفت که هویدا فردی منفعل و صرفاً آلت دست شاه و مهره ناقابلی در یک سیستم معیوب بوده است؟

 

ادعاهای دیگر میلانی نیز درخصوص عدم مداخله هویدا در زمینه مسائل نظامی، سیاست خارجی نفت و... بی پایه و اساس است. هویدا در سفر به آمریکا اظهار امیدواری کرد که: «تعداد بیشتری از شرکت های آمریکایی در ایران سرمایه گذاری کنند.» (ص 302) در همین سفر، هویدا به دو نکته مهم که: «هر دو بعدها به ارکان سیاست خارجی ایران بدل شد»، اشاره می کند. «امنیت خلیج فارس را باید به عهده مردم منطقه گذاشت.» (ص 306) میلانی، اظهارات هویدا را در حکمِ بخشی از زمینه تاریخی تکوین دکترین نیکسون به حساب می آورد. (ص 306) اما در صفحه بعد مدعی می شود که هویدا خبر حمله به ظفّار را از خبرگزاری های بین المللی شنید. (ص 308) و بلافاصله اظهار می دارد که مسائل مربوط به سیاست خارجی، امنیت داخلی، نفت، گاز، انرژی اتمی و ارتش هرگز در هیئت دولت بحث نمی شد. (ص 308) معلوم نیست که آقای هویدا که در کتاب آقای میلانی تا حد واضع سیاست دو ستونی نیکسون!! ارتقاء مقام یافته، چرا باید از مسائل داخلی و خارجی بی خبر باشد اما پیرامون همه این مسایل با قدرت های خارجی گفتگو کند؟ هویدا، در گفتگو با جانسون، وی را به خرید نفت بیشتر از ایران دعوت می کند. (ص 310) در دیدار با نیکسون و راکفلر و رؤسای شرکت های نفتی، اظهار می دارد که افزایش تولید نفت ایران: «در آینده، دست اعراب را در رویارویی با غرب و محدود کردن صادرات نفتی خواهد بست.» (ص 311)

 

موارد فوق الذکر، اندکی از مطالب مربوط به هویدا و جایگاه او در هرم قدرت بود که تماماً از کتاب معمای هویدا اخذ شده است. جالب است که نویسنده چشم بر مطالبی که خود نیز ناچارا بر آنها اذعان دارد، نتیجه می گیرد که هویدا در مقابل شاه مقتدر، آلت فعلی بیش نبوده است.

 

4) ادعای دیگر میلانی که می توان جزو کشفیات او، البته با مدتی تأخیر نسبت به سلطنت طلبان دوآتشه به حساب آورد، استقلال شاه نسبت به قدرت های بزرگ و حتی درگیری با آنها بود. بنا به ادعای میلانی، شاهنشاه جم جاه!! از سال 1343 به بعد چنان قدرتی پیدا کرده بود که قدرت های بزرگ به دست و پای او می افتادند!! و از او خواهش می کردند که اندکی از استبداد خود بکاهد. بیگانگان حتی برای صحبت با نخست وزیر شاه مدت ها فکر می کردند و سعی می کردند واژه هایی نظیر حقوق بشر و استبداد پادشاه و شکنجه و غیره را در گفتگوی با او بر زبان جاری نسازند. مبادا شاه و نخست وزیر ناراحت شوند و برآنها خشم بگیرند و رگ حیات آنها را قطع نمایند!! با هم، ادعاهای میلانی را در این زمینه بررسی می کنیم: «بخش اعظم دوران صدارت هویدا همزمان با سال هایی بود که در آن، شاه و ایران از استقلال بی سابقه ای برخوردار بودند. در سال 1345، سازمان سیا در گزارش ویژه ای تحت عنوان «نظریات کنونی شاه» ادعا کرد که «شاه پس از بیست و پنج سال سلطنت، برای نخستین بار چون حاکمی مستقل عمل می کند. او سرنوشت خویش را به عنوان پادشاهی متجدد و ترقی خواه در دست خود گرفته است.» (ص 303)

 

میلانی معتقد است: «هویدا بی گمان باعث و بانی این استقلال تازه یاب نبود، ولی جهان دیدگی و پختگی فرهنگی او و اطرافیان و همکاران تکنوکراتش که مرعوب غرب نبودند نیز، دست به دست هم داد و به روحیه استقلال جدید قوام و قدرت بخشید.» (صص 304 305)

 

میلانی در جای دیگر می آورد، که هنگام سفر هویدا به آمریکا در 1347، وزارت امور خارجه آمریکا به رئیس جمهور و دیگر افرادی که با هویدا مذاکره می کنند توصیه می کند: «هنگام تمجید از پیشرفت های ایران، باید همواره پیش از همه از شاه تعریف کرد. از اعمال نیک شهبانو فرح نیز باید ستایش به عمل آورد. در غیر این صورت، ایرانیان گفته های شما را نشان حمایت آمریکا از این یا آن شخصیت یا سیاست خواهند دانست... .»(ص 299) «مشاوران وزارت امور خارجه می خواستند که رئیس جمهور را از گفتن مطالبی که ممکن بود بر ایرانیان گران بیاید، بر حذر کنند. می گفتند: «باید از پرس و جو درباره احزاب سیاسی در ایران احتراز کرد، چون پارلمان ایران، در واقع، یک نظام تک حزبی است. ایران یک مردم سالاری هدایت شده است که در آن، یک یکِ نمایندگان پارلمان را شاه برگزیده است. آزادی مطبوعات هم موضوع حساسی است.» (ص300)

 

با خواندن این فقرات که مربوط به سال های 1345 و 1347 شمسی، یعنی دو تا چهار سال پس از تصویب قانون ننگین کاپیتولاسیون است، این احساس به هر کسی دست می دهد که گویی این شاه بود که کاپیتولاسیون را به آمریکا تحمیل کرده است!! و قبل از آن نیز آمریکایی ها مجبور شدند که اصلاحات ارضی را در کشور خود به فرمان شاه ایران اجرا نمایند!! استاد علوم سیاسی دانشگاه نوتردام کالیفرنیای آمریکا، با این کشفیات نشان داد که نه تنها تاریخ نمی داند و نمی خواند، بلکه با بدیهیات علوم سیاسی و روابط بین الملل نیز بیگانه است. جناب میلانی ظاهرا فراموش کرده اند که در خلال دهه چهل، و هفت سالِ دهه پنجاه، آمریکایی ها در کشور ما چه کرده اند؟ مستشاران آمریکایی در ایران چه می خواستند؟ سازمان برنامه و بودجه کشور ما را چه کسانی اداره می کردند؟ منابع نفتی ما را چه کسانی غارت کردند؟ دانشگاه های ما در سیطره چه سیستمی بود؟ اصرار شاه و رژیم منحط آن در اقتباس بی حد و مرز فرهنگی از آمریکاییان برای چه بود؟ چرا آمریکایی ها اصرار داشتند که تکنوکرات های وابسته به خود را در قالب کانون مترقی و حزب ایران نوین، بر تمامی مقدرات این کشور حاکم کنند؟ لابد برای اینکه دولت ایران به قدری تقویت شود که بتواند جلوی امپریالیسم آمریکا بایستد؟!! از آقای میلانی که حتما واژه تنش زدایی را شنیده اند و شاید در کتاب ها خوانده باشند و قطعا با شرایط بین المللی در دوره تنش زدایی آشنا هستند، بعید است که ندانند؛ چنین شرایطی به شاه اجازه داد در موقعی که دستگاه های جاسوسی آمریکا در سراسر مرزهای ایران و شوروی فعالیت داشتند، به گسترش رابطه با شوروی در زمینه های خاصی بپردازد و گسترش ارتباط با شوروی به معنی استقلال شاه و یا مخالفت او با آمریکایی ها نیست.

 

در واقع، طراح سیاست خارجی و سیاست مستقل ملی شاه آمریکایی ها بودند نه شخص محمدرضا پهلوی.

 

جالب اینجاست که جناب میلانی، علی رغم اشاره به برنامه پیشنهادی جان بولینگ آمریکایی که آن را «گرته اصلاحات شاه» خوانده اند، نتیجه می گیرد که شاه مستقل بود و مخالف خواسته های آمریکایی ها عمل می کرد بد نیست برخی از پیشنهادهای بولینگ را به نقل از کتاب «معمای هویدا» مرور کنیم تا بهتر به راز و رمز استقلال شاه و رژیم او پی ببریم. پیشنهادهای او عبارت اند از: «... [شاه باید] مشاوران آمریکایی را به تدریج از ایران بیرون کند، به طور علنی طبقه حاکم سنتی ایران را به باد حمله بگیرد، از مواضع آشکارا غربی خود فاصله بگیرد، دست کم یک برنامه اصلاحات ارضی ظاهری هم شده بیاغازد و علیه فئودال ها وارد کارزار شود، علیه کنسرسیوم حرکاتی به ظاهر تهدیدآمیز کند تا دست کم در ظاهر چنین به نظر بیاید که کنسرسیوم، علی رغم میل و اراده اش، تسلیم قدرت او شده و به او امتیاز داده است.» (ص 185)

 

آقای میلانی، حتما فراموش نکرده اند که در صفحه 166 کتاب خود آورده اند: «دولت آمریکا، صندوق بین المللی پول، بانک جهانی، بانک بین الملل نوسازی و توسعه و دانشگاه هاروارد، با کمک مالی بنیاد فورد، طرح سیاستی نو را در ایران درانداختند... یکی از پیامدهای شاید ناخواسته این تلاش ها این بود که در سال 1344، امیرعباس هویدا، نخست وزیر ایران شد. اندیشه ها و نظریه هایی که او در طی سال های صدارتش دنبال می کرد، همه شباهت هایی اساسی به ارکان همین سیاست چندجانبه آمریکا داشت.» (ص 166)

 

معلوم نیست که نویسنده کتاب، چگونه نتیجه می گیرد که شاه مستقل بوده، هویدا و تکنوکرات های همراه او مرعوب غرب نبوده اند و... .

 

5) ادعای دیگر نویسنده که به آن می پردازیم، این است که انقلاب اسلامی در اثر سرعت اجرای سیاست های اقتصادی یا سیاست های توسعه به وجود آمد. درواقع، چون روبناهای جامعه توان تحمل تبعات توسعه اقتصادی ایران را نداشت، آتش انقلاب شعله ور گردید. (صص 350 354 و 359) به آقای میلانی باید یادآور شد که علت انقلاب را باید در برباد رفتن استقلال سیاسی، اقتصادی، و فرهنگی ایران، سلطه بیگانگان بر ارکان کشور، ازخودبیگانگی حاکمان غرب زده، سیاست های فرهنگی ضددینی و ضدملی پهلوی ها، شکاف طبقاتی عمیق در جامعه، شیوع فساد اخلاقی، سیاسی، فرهنگی و... جستجو کرد. آیا سیاست های اقتصادی رژیم پهلوی را که غیر از نابودی کشاورزی و دام داری کشور و جایگزینی صنایع وابسته و مونتاژ به جای آنها، هیچ ثمره ای برای کشور در بر نداشت، می توان توسعه اقتصادی نامید؟ و ابتذال فرهنگی هنری عصر پهلوی را توسعه فرهنگی؟

 

تکیه بر آمارهای غیرواقعی، که نام کسب درآمد از راه فروش نفت را توسعه شتاب زده اقتصادی می گذارد نیز، دردی را دوا نمی کند. واقعیت این است که در صورت تداوم حیات رژیم پهلوی، ایرانِ امروز در زمره بدهکارترین کشورهای جهان محسوب می شد. زنگ های ورشکستگی اقتصادی رژیم پهلوی در همان سال های 55 54 نیز به گوش می رسید. اما آقای میلانی و دیگر مدافعان رژیم پوسیده پهلوی ظاهراً از شنیدن آن عاجز بوده و یا خود را به نشنیدن می زنند.

 

آقای میلانی، درخصوص وقوع انقلاب اسلامی ادعای دیگری نیز دارد. وی مدعی است که اگر روشنفکران، مبارزه با امپریالیسم را مهم تر از دفاع از آزادی های سیاسی تلقی نمی کردند و به جای همکاری با امام خمینی(ره)، با رژیم پهلوی همراهی نشان می دادند، انقلاب به پیروزی نمی رسید. از نظر میلانی: «نیروهای متفاوت، از هویدا و شاه گرفته تا طبقات متوسط شهرنشین و خیل وسیعی از روشنفکران، همه در یک اصل کلیِ تاریخی وحدت نظر داشتند: همه خواهان تجدد در ایران بودند. اما روایات گوناگونی از تجدد را می پسندیدند و گاه این گوناگونی به اختلافات سیاسی شدیدی می انجامید. ناچار تجددخواهان، به جای وحدت، اغلب با یکدیگر در حالت جنگ و گریز و جدال سیاسی بودند. میلانی، شاه را متجددی می داند که غیر از تجدد سیاسی، به سایر شقوق تجدد اعتقاد داشت. روشنفکران نیز مردم سالاری سیاسی را شرط اول تجدد می دانستند. لاجرم، از هرگونه همکاری و هم پیمانی با رژیم شاه سر باز می زدند. به همین دلیل، فضا برای نیروهای مذهبی فراهم شد و انقلاب به موفقیت رسید. میلانی جشنواره های هنری دهه پنجاه (نظیر جشن هنر مفتضح شیراز) را نشانه ای از تجدد فرهنگی شاه، و نوسازی ایران (!!؟) را نشانه ای از تجدد اقتصادی می دانست. (صص 244 245) او شاه را به دست نکشیدن از استبداد و روشنفکران را به پوچ گرایی متهم می کند و مدعی است که این دو با هم فرصت را برای نیروهای مذهبی فراهم کردند تا حکومت دینی را در ایران مستقر سازند. وی جبهه ملی را نیز متهم می کند که در سال 1357 و در اوج قدرت خود، از مقاومت در برابر آیت ا... خمینی و وضعیتی که در راه بود، عاجز ماند. (ص 190)

 

بنابراین، به نظر میلانی مردم و نیروهای مذهبی، قدرت سرنگونی رژیم پهلوی را نداشتند و اگر شاه و روشنفکران با هم همکاری می کردند، با انجام اصلاحاتی، می شد مانع از بروز انقلاب در ایران شد.

 

در این خصوص ادعاهای میلانی متضمن چند نکته است:

 

الف رژیم پهلوی قابل اصلاح بود،

 

ب روشنفکران به واسطه پوچ گرایی، از همکاری با رژیم سر باز زدند،

 

ج جبهه ملی می توانست جلوی انقلاب را بگیرد، ولی این کار را نکرد،

 

د انقلاب اسلامی در خلأ قدرت سیاسی ناشی از اختلاف شاه و روشنفکران به وجود آمد و موفق شد،

 

و بالاخره، شاه متجددی بود که به تجدد فرهنگی و اقتصادی اعتقاد داشت.

 

پاسخ اصلاح پذیر بودن رژیم منحط پهلوی را مردم بزرگ و مسلمان ایران در بهمن 1357 قاطعانه دادند و بساط رژیم ضداسلامی ضد مردمی پهلوی را برای همیشه برچیدند. «نه» قاطع مردم به رژیم پهلوی، با تمام جلوه ها و احیاناً زرق و برق های کاذب آن، نشان داد که آن رژیم نه تنها قابل اصلاح نبود، بلکه فاقد هرگونه مشروعیتی در نزد ملت ایران بود. درباره همکاری روشنفکران (البته با در نظر گرفتن تعریفی که میلانی از روشنفکر و روشنفکری ارایه می دهد) با رژیم پهلوی، باید دید که واقعا جایگاه روشنفکران در بین مردم و قدرت بسیجگری آنها در سال های پایانی رژیم پهلوی چه اندازه بوده است. تاریخ یکصدو پنجاه ساله ایران نشان داده است که روشنفکرانِ مونتاژ وطنی، در هیچ برهه ای دارای قدرت بسیج مردم نبودند و برای این مهم به علمای دین متوسل می شدند. نهضت مشروطیت نمونه بارز چنین وضعیتی است.

 

روشنفکران غرب گرای بیگانه با مردم و فرهنگ ایرانی، پس از استقرار نظام مشروطه که حاصل قیام مردم به رهبری علما بود، پرده نفاق از صورت برگرفته و با خشونتی شدیدتر از رژیم استبدادی قاجار، به قلع و قمع مردم و علمای دینی اعم از موافق و مخالف پرداختند. بنابراین، روشنفکران مورد نظر میلانی نه در بین مردم، جایگاه داشتند و نه در نزد شاه، اعتبار. آقای میلانی فراموش کرده اند که شاهنشاه!! واژه انتلکتوئل را از سر تحقیر چگونه تلفظ می کرد. بنابراین، روشنفکران در صورت تمایل در موقعیتی نبودند که بتوانند با همکاری با شاه جلوی سیل توفنده انقلاب را بگیرند. همچنین ادعای عدم همکاری آنها با رژیم پهلوی نیز جای تأمل دارد.

 

حافظه مردم ایران، هنوز گرایش گسترده طیف هایی از منورالفکران، خصوصا از نوع «چپ یالیستی» آن،را به رژیم پهلوی، بویژه دفتر فرح پهلوی، از یاد نبرده است. ظاهرا گذر جناب میلانی نیز به دفتر مزبور افتاده بود و از همان جا، توهّم قدرت و توان روشنفکران در مقابله با انقلاب مردم، درصورت همکاری با رژیم پهلوی، به ذهنش خطور کرد. برای اطلاع آقای میلانی، باید اضافه کنم که همکاری مورد نظر وی یک بار در زمان رضاشاه، صورت تحقق به خود گرفت؛ همکاری ای که منجر به کشتار هزاران نفر از مردم شریف ایران در زندان ها و دستگاه پلیس سیاسی پهلوی اول شد، زنان و دختران مسلمان این سرزمین به دلیل رعایت احکام اسلامی تحت تعقیب و مورد ضرب و شتم قرار گرفتند، کلاه از سر مردان برداشته شد و چادر از سر زنان، اجرای علنی مراسم و شعایر اسلامی ممنوع شد، حکومت عرفی در ایران برقرار گردید، عشایر سلحشور سرکوب شدند، نفت کشور غارت گردید و... . اما مردم قهرمان و مسلمان ایران، شرافتمندانه پس از کم شدن شر دیکتاتور مجددا و علناً به اقامه شعایر دینی پرداختند و ثابت کردند که تیغ و درفش رضاخانی و وسوسه های تاریک اندیشانی نظیر فروغی، تقی زاده، کسروی، حکمی زاده و... در آنها نه تنها تأثیری نکرده بلکه، باعث تشدید گرایش های دینی در ایران بعد از شهریور 1320 نیز شده بود.

 

آقای میلانی فراموش کرده اند که رفقای «چپ یالیست» او نظیر منوچهر آزمون، پرویز نیکخواه و... در همکاری با رژیم پهلوی، گوی سبقت را از رفقای امپریالیست خود ربوده و تا آخرین لحظه معتقد بودند که باید مردم را سرکوب کرد و خشن ترین راه حل ها را برای مقابله با انقلاب مردم پیشنهاد می کردند. در مورد جبهه ملی و موقعیت آن در آستانه انقلاب نیز، آقای میلانی به خطا رفته اند. جبهه ملی پس از کودتای 28 مرداد 1332 و بویژه در دهه چهل، دیگر موقعیت و جایگاه ویژه ای نداشت. جالب اینجاست که هر بار کار رژیم پهلوی بیخ پیدا می کرد و به سد استوار حرکت اسلامی برخورد می کرد، به سراغ پیرمردان جبهه ملی می رفت و از آنها استمداد می جست. در آخرین استمداد هم وقتی بختیار به ندای رژیم پهلوی و آمریکایی ها لبیک گفت، صلابت حرکت مردم، وی را به زباله دان تاریخ پرتاب کرد. مخالفت سایر اعضای جبهه ملی با اقدام بختیار نیز به این دلیل بود که کار رژیم پهلوی را تمام شده تلقی می کردند و می دانستند که در صورت همکاری با رژیم، آنها نیز به سرنوشت بختیار دچار می شوند. آقای میلانی ظاهرا فراموش کرده اند که رژیم پهلوی و سیاست های به اصطلاح تجددطلبانه آن، در بی سابقه ترین انقلاب مردمی جهان طرد شد؛ همان انقلابی که آقای میلانی آن را حرکت به ظاهر خودانگیخته می نامد.

 

فصول اول، پانزدهم، و شانزدهم کتاب میلانی، به دستگیری هویدا، دوره زندان و محاکمه و اعدام وی اختصاص دارد. پاسخ به مطالب مطروحه در این فصول که عاری از دروغ پردازی و عوام فریبی هم نیست، باز مردم ایران در روزها و ماه های اولیه انقلاب دادند. شادمانی مردم پس از انتشار خبر اعدام هویدا، به خوبی جایگاه نخست وزیر متجدد، روشنفکر، و فرهیخته!!! را نزد مردم ایران آشکار ساخت. درخصوص معمای هویدا و نویسنده آن، گفتنی های دیگری نیز وجود دارد که پرداختن به آنها فرصت دیگری می طلبد. معمای هویدا در ورای تمامی هیاهوهای به راه افتاده در مورد آن، اثری است پرغلط، پردروغ، سطحی و مغرضانه. میلانی، که در مقدمه، خود را راوی می نامد، خیلی زود از وظایف یک روایتگر صادق فاصله می گیرد و با سرپوش گذاشتن بر بسیاری از مسائل زندگی هویدا و خانواده او، از وی شخصیتی روشنفکر و متجدد می سازد و با دروغ پردازی در مورد شخصیت های انقلاب، به تطهیر استبداد و امپریالیسم در ایران می پردازد. کینه وی نسبت به حکومت دینی، دین و انقلاب اسلامی باعث می شود که در تفسیر و تحلیل انقلاب دست به دامن نظریه توطئه شود؛ همان مسئله ای که وی آن را از معضلات و موانع تاریخ نگاری نقاد در ایران معرفی می کند. شهدای این انقلاب مردمی، از نظر او، افرادی هستند که به هلاکت رسیده اند و انقلاب و تظاهرات مردم، به ظاهر خودانگیخته نامیده می شود. رژیم ضدبشری، ضداسلامی و ضد ایرانی پهلوی به دلیل به ابتذال کشاندن فرهنگ، سیاست، اقتصاد، و اخلاق در ایران، متجدد نامیده می شود و مردمی ترین

 

نظرات شما
[کد امنیتی جدید]